Новости
13 августа 2017, 06:08

Iаламан куцаш лорадар хIаране декхар

Заман, вешта аьлча адамлен вахара куцаш оттаме хувцаденнад цивилизацен говзалаш араяларах. Уж говзалаш вахарера дIаяха аьттув бац. Цхьабакъда уж бахьан долаш Iалама: лаьттанна, хишта, фена, дийнаташта, адамашта беш бола Iоткъам лаьгIбе аьттув ба вай.

Укх Дунен мехкашка санна вайцига а дукха я нувхаш лаьрхIа кхалажашка, дIакхувсаш хинна кечалаш. ГIалгIай Мехка массайттнахьа лаьттах дIаехкай нонагIо нувхаш. Царех дукхагъяраш цIаькха чакхъяха мегаргйолаш яр. ХIаьта массехк шу да вайцига цу лоархIамеча гIулакха йоакхо еш, полигонаш а яь, массе а тайпара, нувхаш гулъеш а чакхйоахаш а къахьаега. КIира шозза машенаца болхлой хьабоагIа уж дIаяхьа. Вайцига хIанз а дIадолалуш мара дац, нувхаш нийсагIа аьлча бийдал, ше-ший хьакъ долча боараме къаьст-къаьста гулъелга а чакхъйохалга а. ХIаьта цу гIулакха хьалхара гIа баьккхаб Магасе. Цига зIамига контейнераш оттаяьй пхе тайпара уж чутовса аргIа йола белгало яь йоазон оагалгаш а долаш.

Iалаьмате лоархIам болаш да царца батарейкаши ртуть доалла лампаши чуяхка моттигаш къоастаяь хилар. Уж къаьст-къаьста дIайихьача чакхъяха атта да, Iалама зе а дергдоацаш.

Дашха гарга долча дешаех да вай мехка биологически нувхаш: жа-доахан леладеш, котам-москал, гIаж-боабашк лелаеш, хьахулаш мел дар аргIа йолча, экологически цIенача куцашца чакхъяхара дош. ХIаьта царел совгIа дохкалуш долчарех да гаьний гIанаш, баьцаш, даарах дуссараш и кх. дI.

Iалама а экологена а зе деш долчарех да технически прогрессаца бувзам бола куцаши кечалащи. Халахетийташ да новкъа автотранспортах, гIишлон техниках Iодахача даьттай йоккхий Iатташ хилар. Ховш ма хиллара уж дерригаш хIана дац аллал синтетически да. Iомехка даьтташ хьагулдара, цар лаьттанна ду зе лаьгIдара технологи вай республике яле тамаш я. Хила-м езар!

ХIанз ахка да. Ха йIайха латта. Делкъа хана 35-37 градус йIовхал хул вайцига цхьадолча деношка. Цудухьа нах хин йистешка салаIа ух. Вай республике дукхагIча даькъе Эсса а Iармхи а бердашка нонагIо хул нах салоIаш. Из-м дика да. Цхьабакъда цхьаболчар цига Iокхийса нувхаш яйча хеталу царна гIалгIай «Хи йист, наькъа йиста, юрта йист цIена лелаелаш» яха вай даьша даь хьехар дицденнад аьнна. Ер-м вай дахаш бола, вай мохк ба. Укхаза даха дезаш да хургдола ноахалаш а. Цудухьа вайх хIаране декхар да ший цIагIа санна мехкара лостам лорабе.

Укхаза белгалданза далац цхьа хIама: вайцига массехк экологен, санитарни, ветеринарни тIахьожам лоаттабу федеральни а республикански а органаш болх беш хилар. Цхьабакъда вайх хIара сага тIехьа хаьхо оттаве торо яц Iаьдала. Цу деша дика гIо дергда гIалгIай эхь-эздело. «Эздел леладе деза эрий ара ше цхьаь волча а» яьхад вай даьша. ХIаьта цу дешаша чулоац дукха хIама, цу даькъе вай заманца товш экологи лораяр долаш. «ЦIенал йолча – беркат» яхаш алар да вай къаман. ТIаккха таханарча хьалашца нийса из даьшхача «ЦIенал йолча – вахар» ала деза. ХIана аьлча бIехача моттиго вахара хир хоададу. ХIаьта из бIехъераш вай да. Цхьаккха а хIамах хувца тоам боацаш, тамашне хоза мохк ба вай дахар, дунен ялсмале я ала мегаргдолаш.

Iалаьмате дукха дийцарех а дувцаш латтарех а да, тахан вай нувхаш а лоархIаш, арагIа йолча боараме чакхъяьхача пайдане бийдал а хургйола кечалаш хьакъ долча тайпара къаьст-къаста гулъяра а чакхъяра а дош. ХьалхагIа вайцига цу гIулакха хьяаь полигон хиннаяц, кхалажаш мара. ХIаьта уж нувхаш къаьст-къаьста экологически культураца нийса гулъелга дIадоладе дезар шераг1а. Дукха хIама дац цига эшар. Кхоачам ба йохкалуш йола нувхаш: каьхат, картон, баьцаш, гIаьнаш, дахчаш къаьста, биологически яраш санитарно-экологически а ветеринарни а бокъонашца нийса гулъяр (дагадохарах аьлча, укх деша йоакхо яр, нийсагIа аьлча чакхъяхар дIадоладаьд вай республике), экологически зене мел йола кечал ше-ший аргIах къаьст-къаста гулъелга а чакхйоахалга а Iалашдар (Магас города администрацено дIадоладаь дика гIулакх, вай мехкарча беригача бахархаша хьаллацар. Эрсий кица да «Нув хьакхача хилац цIена, нувхаш Iо ца кхувсача хул» яхаш. Нийса да из. Цудухьа вай массе а цхьана, хIара вар къаьстта а хадданза къахьегаш хила веза, берригача мехка лостам хилийта, цIенал лоаттае.

Из духхьал Iаьдала болхлой, экологически, санитарно-эпидемиологически тIахьожам бара органий, нувхаш дIайоахарий декхар хинна Iац. Из да вай массане а юкъара декхар. Цудухьа дуккхача шерашка тха газето, «ГIалгIайче» яхача газето а вай телевидене, радио каналашка гIолла хадданза дувцаш да ер Iалам лорадара гIулакх. Автора цу дешах яздарал совнагIа, массехк шу хьалха Мехкдаь цIерах каьхат яздаьдар шийна цу хьакъехьа кхоачашдича бакъахьа хетараш белгал а даьха. Из дош ГIалгIай Республика Правительства аргIа йолча отделага дIаденналга ховш да.

Арахьа, кхыча мехкашка бахачар вайцига лостам бергбоацалга ховш да. Долче, вайна тIалаттача декхарех да воаш дахача мехка лостам хилийтар, дезалашта а кхувш доагIача ноахалашта а вай заман маьхале дола экологически куцаш дIа а довзийташ, леладе декхар а оттадеш. Нагахьа санна цу даькъе аргIа йолча боараме вай къа ца хьеге, хургдолча ноахалаша бехк бергба вайна, иззал хоза, беркате мохк, цун Iаламан куцаш лораде сабар-денал теадац тха даьй, яхаш.

С. ЗААМИЕВ

P.S: Со сакхетарг ваьлча денз цаккха а хи йисте ваха кхача а буаш салоIаш хиннавац со. Цхьабакъда, массехк ди хьалха балха новкъосташца вай лоамашка хиннав со 5-6 сахьат доаккхаш Эсса-хи йисте. Хам-хьурмат даь ца валлал хоза сурт дар гуш хиннар (Iалама куцаш дувца а мича деза). Ингале Iоакъа шаьра никъ ба цига гIолла чакхбоалаш. Ховш ма хиллара из вахаре эшаш йолчарех кечал я. Цхьа 25-30 шу хьалха цига гIаш водар хала ваха везаш хулар. Эсса чIожах хьалводаш кулга аьтта оагIорахьа бердах сома турбаш а теха, массайта краник а йоаллаш хий да хьадоагIаш. Цигара хий хьа а ийца юха а дийрза Эсса йисте чхараш а ядаш гаьнаш ягIача моттиге сайцар тхо. Духхьал 7-8 метр шерен 11-12 йIаьхен йолча майдилга тIа ялхнахьа цIераш йогая белгалонаш яр, вешта аьлча цIерах йисса йокъ яр-кх. Болх беш долча экологех хьакъехьарча законодательствоца, санитарни-экологически боарамашца а адамий эзделаца а нийса хетанзар сона цигарча гаьний овлаш дIакхоачача уж цIераш йоагаяр.

Цул совгIа новкъарле еш дар, чхараш вIашкаотточа, ши метр совгIа кIоаргача харша чу Iокхийса полиэтиленови тIормеш, пластиковии Iоакъангш шушаш, цкъа пайда ийцача дIакхувса пхьегIаш хилар. Вай укхаза ювцаргьяц гобаьккха яьда гIаьлений юхкаш. Тхоаш кхаьчача моттига зем баьккхача тхона хоаделар нувхаш чуйоахка масехк галии тIормиги. Духхьа цу зIамигача лаьттан чIегилга –тIа иззал нувхаш хилча, кхычахьа мел хургья-те уж?! (Хьажа суртага).

Вай лоамашкара хозал йовза, даьша тIох яьча гIишлонашка хьажа дукха хьаший, нийсагIа аьлча туристаш хьаух. Шеко яц нувхаш Iокхувсараш уж ца хилара. Цудухьл гIалгIай эздело а кхыметтел могадац вайна уж Iокхувса. Лакхе хьоахадаь вай къаман кица цIаькха а доаладе лов сона: «Хи йист, наькъа йист, юрта йист цIена лелаелаш».

Цигара нувхаш хьа а гулъяь дIа хIана яханзар оаш, яха хаттар тхога а дала тарлургда. Из нийса а да. Бакъда чхарашта юкъерча харша чу ухка нувхаш хьалъяха аьттув, вешта кхоачам бацар, уж чуйохка тIормигаш дацар. Цул совгIа галешка чуерзаяьраш дIаяхьа машена чу моттиг а тоъанзар. ТIаккха тхо дикка ха яьнна нах а да. ХIаьта цу мотиге тхоашта бIарга мел яйна нувхаш, цу даькъе массехк батарейка а йоалаш хьа гулъяь цIаера оаха. Вешта цу лоаман хиш долча мел йола нувхаш гулъяр, уж чакхъяхар лаьрххIа бе безаш болх ба. Цхьабакъда, дика хургдар уж нувхаш вай вIалла Iо ца кхувсаре. Геттара дика хургдар иштта йохка ца луча полиэтиленахи пластикахи мел йола кечал, йохкалуча, лаьттах, хих зене йоацаш дIаувча экологически цIенача бийдалах хьаяьраш мара, лоамашка болхачар мукъагI хьоргйоцаш бехкам оттабича. ХIаьта массанахь а уж хилар-м дувца а дезац.

Укхаза белгалданза далац цхьаькха: ГIалгIай лоаман районе нувхаш гулъяь Iооттае а уж чакхъяха а моттиг ца хилар. Цудухьа ва лоаме бIарга са санна лорае а дошув санна цIена а лела еза. Из де деза тахан денз дIа а доладаь, кхоане ца ехкаш.

comments powered by HyperComments

Интересное












Евтушенко в моей жизни был всегда… Евтушенко в моей жизни был всегда…
http://monavista.ru/images/uploads/79b47d882a3689060ae4d57283ec8bbe.jpg
Письмо с моей фермы Письмо с моей фермы
http://monavista.ru/images/uploads/92eb5c9944f25688043feb2b9b01e0f2.jpg
Почему в России выросли продажи дорогих смартфонов Почему в России выросли продажи дорогих смартфонов
http://monavista.ru/images/uploads/08009197b894c4557dc9c7177e803f77.jpg