Новости
14 ноября 2017, 06:20

ТIемца лорадаь ков

Сел дукха ха яц вай мехка ноябрь бетта Сийлахь-йоккхача революцен цIай дездеш хинна. Цунна когаметта кхыдола деза денош дIаэттадале а, исторен чухь даим яха йисай из яьккхарий цIераш, цар турпала гIулакхаш. Укх шера 100 шу дизад Россе уж доккха хувцамаш хинна. Дукха беце а, революционерий мугIарашка лаьттаб вай къаман викалаш а. Царех хиннав Ахриев СаIида ГIапур. 1890 шера ваь хинна из, 30 шера мара ваьхавац. Историкаша ма аллара, «революцен цIер тIа ваьгав из». Россе болхлошта юкъе волаш, шерра революционни болх вайцига боаржабаь хиннарех ва Албогачиев ТIоха Ювсап. Ше леладу гIулакхаш, боккхача большевикашца С. Кировца, С. Орджоникидзеца айхха бувзам лоаттабеш, леладеш хиннад цо. 1908 шера денз цар парте волаш хьа а венав. ХIаьта а укх лоаццача йоазонца са дагалаца безам ба кхывола, лакхе хьоахабаьрий новкъост волаш, чакхваьнна саг. Из ва Нальгиев Дотмарзий Мандре.

«Турпала вахарцара ийс ди» яхача ший повеста тIа йоазонхочо Зязиков Бахьаудина керттера турпал ваь дIаоттаваьв Сурхо тIара революционер Нальгиев Мандре. Повесть дIайолалуш, цунна дага дац кастта ший герз бедолла, Iаьдал хувца боахкарашта тIехьаотта везаргва аьнна. Из, миска воаллаш, хьаьнала саг ва. Бакъда латтача халача замано, меца борз хинна тIатеIача къело, паччахьа харцахьарча политико, къе нах теIабаро цун уйлаш эргайоах. ХIанз нийсхо йоацача хIаманца барт бе тигац дего, цо духьале ю. Эггара хьалха цу тайпара цо яь духьале яр базар тIа Элжаркъа-моллан юхь йоагаеш даь къамаьл. Духхьал ший цхьанне га дацар Мандречо цига даьккхар, ше санна болча берригача мискача наьха га дар.

Ший повеста из моттиг юкъейоалаярца йоазонхочо хьахьокх Мандречун а цунца цхьана дерригача къаман а сакхетам дегIабоагIаш латтилга. Цу сакхетамо сомабоах нах шоай бокъо, шоашта товргдола Iаьдал даккха аьле. Вешта аьлча, революцен хьалха йоагIа талгIе яр ала мегаргда цох. Цу хана дег чу йийшача уйлашта кхы хийра ца воалаш, ерригача повестах чакхвоал Нальгиев.

Денгара денга чIоагIагIа хьовш латтача къовсамо юкъеоз из. Каста Туле вода. Сенна вода? Цигарча революце уйла йолча эрсий болхлошца хьоашал тессе, кердача болама моастагIашта тоха герз да вода. Набахта воаллаш ха йоаккх. Фу бахьан долаш? Юха а революцен гIулакх бахьане. Кхыча дешашца аьлча, хIанз цун вахара кертера гIулакх хинна дIаэттадар сийрдача кхоаненга, ираз долча вахарга бода никъ боаккхилга. Албогачиевца, Орджоникидзеца вIаший уллув нийслу Мандре. Вала везе, вала кийча ва из, мискай бокъо йоаккхаш. Цудухьа ший вахар вIалла дагадохац, ка аьга юхавалац казакий ГIизлаьрски полк?, Буро тIа хьайнача контрреволюценна, Долакха-Юрт? тIабенача А. Деникина бIуна духьала тIом беш. ХIанз хьалха мо шийх, ший дезалах, ший цIенах хинна Iацар цун уйлаш. Ерригача юртах, берригача мехках, къамах яр уж. Цох хов вайна, Мандречох визза революционер хиннилга.

Зязиковс, ший кертерча турпала сурт кхоллаш, цун оамалаш белгалъяьхай майрал, денал, къонахчал, турпалал яхача дешашца. Къаьстта а из дика гу моастагIа цун дега боча а хьамсара а йолча Сурхо тIа кхаьчача. Деникинций къизала, маькарлонна, зовзала, наьха саготонах, бдалах ца Iабача цар наькъа духьала теха сунт хиле дIаотт лоамаро. Ийс дийнахьа пIелг миссел болча кIайчарна духьале а еш, ший юрт лораю цо; болхлоша, ахархоша цIийца, хьоцарца яьккхача революце гIортор хиле дIаотт. Из кот а воал, хIана аьлча цунна ховра ше фу къувс, шийлача Iоажала уллув сендухьа лел. ДукхагIболча, шийх тара болча, наха дезаш дола гIулакх дар цо леладаьр. Цудухьа валарах а дош хетацар цунна. Мандре дийна вус, амма нана Гагиева Мии йоацаш вус из цу деношка. Коа цо из дIаеллача моттиге хIанз болаш ба йоккхача сага боарз. Мандречо а цун новкъосташа а вохаву моастагIа, эккхаву шоай мехкара. Нальгиев вала йиш йолаш вацар, цунга а из санна болча къахьегамхошка а хьежаш кхы а доккха, дукха гIулакхаш дар.

Духхьал цхьан сага сурт-сибат хинна Iац Зязиков Бахьаудина цун сибате кхеллар. Цу халача заман чухь хинна дерригача вай къаман денале гIулакхаш да цу цхьан сага юхьага гIолла цо хьахьекхараш. Кхыча беса аьлча, Мандре а цунна уллув кхувш воагIаш хинна цун воI БорагIан а шоаш баьхача заман дикагIбола викалаш ба. Цудухьа цар суртех цу ханарча гIалгIай къаман сурт да ала мегаргда.

Ювцаш йола повесть юкъейихьай школе ийслагIча классе Iомадеча хрестоматена. Дешархоша из йоазув дешаш хилча, уж экскурсе кхувлаш нийслу. Из тIом цу тIа бувцача тайпара духьалъотт, тахан а Мандречун коа нийсвеннача сага. Юрта къулбехьарча оагIорахьа да дувцаш дола ков. Тиша цIа дагIа меттаза теш мо. Шерш къаьнарча Iажий гIа. Доккха Iи деш да БорагIана дIадегIа бIар. Цу гаьнашта кIалха ба Миэ боарз. Мандре вай Сибре дигачул тIехьагIа веннав. Бакъда цигара цIавена БорагIан йIаьххача хана ваьхав дас тIемца лорадаьча коа а юрта а.

С. Арчаков.

Сурта тIа: Нальгиев Мандре ваьхача коа цун воIа БорагIана дIадегIача бIара кIалха экскурсе баьхкача дешархоша даьккха сурт

comments powered by HyperComments

Интересное












Евтушенко в моей жизни был всегда… Евтушенко в моей жизни был всегда…
http://monavista.ru/images/uploads/79b47d882a3689060ae4d57283ec8bbe.jpg
Письмо с моей фермы Письмо с моей фермы
http://monavista.ru/images/uploads/92eb5c9944f25688043feb2b9b01e0f2.jpg
Почему в России выросли продажи дорогих смартфонов Почему в России выросли продажи дорогих смартфонов
http://monavista.ru/images/uploads/08009197b894c4557dc9c7177e803f77.jpg