Новости
11 октября 2017, 09:17

Мотт лорабе беза

Баха бутт чакхбоалаш, «Сердало» газета тIа (№134 (11870), 23 сентябрь, 2017 ш.) араяьлар Мерешков Султана язъяь «Вай меттацара хийрадаьнна е дицденна шира дешаш» яха статья. Автора дувцар тIаийцача дешаех, дицденна е цаховш дошлоргашта юкъе ца хьош дисача дешаех, кхыдарех. БIарчча хьаийцача йоазон тIа дувцар нийса дале а, хIаьта а белгал ца даьккхача далац цу тIа а цхьацца дего тIа ца эцаш йола моттигаш нийслуш хилар. Цо яхачох, дукха эрсий дешаш юкъедаьхкад вай метта, эрсий мехках вай дIакхийтача денз.

Хьаэцача хана, «гIалгIай метта тоам беча боараме дерзадеш хиннад» уж йоах цо. Нийса да, цхьабакъда автора ше доаладаьча масалашца да вай меттаца товш доаца, гIалгIачо цIаккха аргдоацача тайпара дIаяздаьраш а. Масала, укхаза дIаяздаь да биргадир, тевлизор, телфон яха дешаш. ГIалгIаша иштта оал йоах цо уж. Тамаш я-кха из нийса дале, хIана аьлча уж иштта оалараш духхьал дешанза бола, каьхата мотт бовзаш боаца нах ба. Цар эрсий дешашца меттел, шоай наьна меттаца а ду гIалаташ. Цунна дола цхьа масал доаладергда аз. Урок чакхъяьнна, берий тетрадашка хьежаш вагIар со. Делкъел тIехьагIа деша ухарех цхьа кIаьнк чувера классе. Малав, хьанав хайначул тIехьагIа, мишта деш Iа, хаьттар аз. КIаьнк велавелар. Аз кхетадир, дешарах из лоархIавеш цахилар. Цунга мел хьа а эцийта, улга тIа дIаяздайтар аз «йиIиг», «кIаьнк» яха дешаш. ХIаранеца 2-3 гIалат дир дешархочо. Мел цунга дешийта гIертарах хIама ца хулаш, лерттIа деша ца дешаш, ийс класс яьккха ваьлар из. Цу тайпарча наха эрсий дешаш а харцахьа дIааргда, бакъда из дац вай дерригача къамо уж гIалаташ ду яхилга. Таханарча дийнахьа телефон, телевизор, бригада ала ца ховш саг хургвац гIалгIашта юкъе. Хуле а эзарнена юкъе 1 — 2 мара, уж а нийслургбацар цар школе лерттIа дешаре. Цудухьа лакхе хьоахадаь дешаш, дешара тIера ца хиннача, кицо яххача тайпара, баьдеча наьха мотт ба. Карарча хана вай меттаца товш а дац. ТIаккха сенна увзаду вай уж метта юкъе чу? Цар мотт ийрчабаккхар мара де гIо дац.

ДIахо автора йоах харчевня яха дош гIалгIаша харшинеаьнна хьаийцад. Ма хала дар цох теша! Аз укх дунен тIа яьккхача 60 шу гаргга йолча хана, цох харшине оалаш гIалгIа кхийттавац сох, белама е дош тIакIалтIадаккха дагахьа оалаш нийсвеннавеце. Новкъа мел водачо хIама бегдаккха аьнна дош а хьаэцар Iилманга товш дац. Харшине гIалгIай дешаш хьадара наькъах пайда эцаш даьд оалалуц, из кеп тара я кхыча къамий метташка лелача дешашта, вай меттах тара мазилг а баллац цох. Цул совгIа из хьоахадаьдац цхьан гIалгIай дошлорга тIа: е орфографен хетадаьраш тIа а е дешаш доашхараш тIа а. ТIаккха сенна деза вайна цу тайпара дош, мотт бIехбар мара цох хьабала пайда ца хилча. Л.Тариевас мебелах аьнна билми яхар санна, морожнех аьнна саьмазка яхар санна дош да из а. Из саьмазка яха дош оалача хана, се ворда даьтта хьокхаш воаллаш санна хеталу сона. Морожни а дегазъяргйолаш цIи я цох тиллар.

ДIахо Мерешковс йоах центнер яха дош гIалгIай меттала центряхача кепаца белгалдаь да. Эрсий мотт ца ховча сага шестнадцать ала а ца ховш, шишнадцать алар санна хIама да из а. Цу тайпара дош вIалла хьатIаувза а мегаргдац вай метта, лаьрххIа цунна зулам де гIерташ ше веце. Мешен, камбо яхача дешай дIаяздар нийса дац. Таханарча метто дIадехарга хьежжа вай уж яздой, укх тайпара язде деза – машин//машен, комбо. Цу тайпара, ийрча моттигаш-м духхьал Мерешкова йоазонца хинна а Iац, уж кхыметтел вай гIорбаьннача Iилманхой балхашта юкъе а я. Масала, университете Iомадеш долча «ХIанзара гIалгIай мотт» яхача книжка тIа аьннад доктор яха дошвай метта дуохтар, трактор яха дош тарахтар санна ала деза аьнна.Иштта кагдеш оалачул, дуккха аттагIа да уж шоаш долчча тайпара дIаоалаш хилча. Эрсий дешаш хьаэцара кхо никъ ба, царех цхьанне йоах уж шоаш долчча тайпара хьаэца йиш я. Цу наькъах пайда ийцача нийса хет сона, лакхе хьоахадаь шаккха дош метта юкъедоаладеча хана. Цкъаза цхьа хIама белгалдеш массехк дош хул вай метта юкъе. Цхьанне цхьан тайпара оал. Вокхо вокх тайпара оал. Цунна дола масал да ювцача статья тIа доаладаь «саьзгIа (ба-да) — нохара оарц–грядиль плуга» яха дешаш. Куркиев А.«ГIалгIай-эрсий дошлорга тIа» да гувра – грядильяха дош. Шиъ сенна деза вайна уж? Маькхах, дегах, кертах, вахарах, Iаламах ши цIи тиллар санна хIама да из. Цо тоабиц мотт, эшабу из. Цу тайпара дешаш да ала йиш я Мерешковс доаладаьча бIармат (тIерча мосий бос), жIовра (кегар) яхарех.

Вай меттацара хийрадаьннача дешаех дIатехад цо йолхьинг, цел, мангал, эг, аьлх. МалагIа гIалгIа ва уж дешаш ца довзаш? Юртарча вахарца айхха дувзаденна а, вIалла вайна хийрадаланза а, таханарча дийнахьа дахаш а да уж дешаш. «Урс ирде эг хьая», «беша йолхьинг хьакха деза», «мангал ира хила беза», «оасар деш, цел лелабу» — уж масалаш каст-каста нийслу вай вахаре, цудухьа уж дешаш вайна хийрадаьннад яхар нийса дац. Ахархой балхаца дувзаденна, дIачIоагIденна дIадахад уж. Лораша, хьехархоша, космонавташа, йоазонхоша уж хIара дийнахьа лела ца дой а, уж вайна хийрадаьннад ала йиш яц. Уж профессиональни дешаш да, цудухьа ахархой вахаре даха дисад. Цхьаькха цхьа хIама а да укхаза белгалдаккха доагIаш, ширдаьнна дешаш, мелла вай дукха дувце а, даим дийна лоаттаде вIаштIехьа даргдац, цар белгалъяь хIамаш вахарера дIаяларга хьежжа, дIадоал, дицлу дешаш а. Царех да дувцаш дола чIагIашк, духьараш, ехк, чIийяхараш.Уж а дерригаш дицденнад ала йиш яц, царца бувзаьбенна болх беча наха довзаш да уж. Цул совгIа, вайна дицлургдоацаш, дошлоргашта юкъедихьа а да. Хьаделла мара дезац лакхе хьоахадаь А.Куркиева дошлорг. Жа леладарца дувзаденна цхьадола дешаш дошлоргашта юкъедахьа мегаргдар аьнна хеталу. Хетаргахьа, тIехьа тIайоагIача хана, дикка тахка а техка, уж а лугIаташ тIа дIаяздергда аьнна хет сона. Царна юкъе да Iузаяха дош. Из нийслу дошлоргаш тIа а, бакъда цунна деннача маIанца цхьаккха тайпара дог дIаувц. Iуза яхилга тIехьа Iу воацаш лела хьайба ба. А.Куркиевс цох лерг доаца устагIа баьб. Из, цох вIалла шеко хила ягIац, гIалат да. Iу яхача деша тIатехар я дацара белгало – за, кхыча дешашца аьлча, Iу + воаца яхилга да из. ТIехьагIа арадувлача дошлоргаш тIа хьатоаде деза из гIалат.

Статья тIа хьоадаьд таьрахьдешаш. Уж шин тайпара хул массалии аргIани. Мерешковс аьннача тайпара массален яхаш таьрахьдешаш дац гIалгIай метта юкъе. Нийса йоах цо, дуккхача наха дицлуш латт доккхий таьрахьаш. Бакъда из «лазар» даьржа да кхыча къамашта юкъе а. Дукха ха йоацаш, телевидене гIолла из гIайгIа кодаеш бар нохчий Iилманхой. Цар яхачох, таьрхьдош яха къамаьла дакъа, кIезиг-кIезига доалаш, дицлуш, дIадоалаш латт къаман вахарера. Итт тума ца ала, тика тIа вахача сага сто рублей оал; бIаь тума ца ала, тысяча рублей оал; иштта кхы дIахо а. Из хьал да вай меттага а. Наггахьа саг мара нийслуц ткъо кийла, ткъаь итт метр, шовзткъа ди, кховзткъа цIа, езткъа говр ала ховш. Хьакимашта юкъе къаьстта а кIезига ба таьрахь нийса хьаала ховраш а мотт цIена, шаьра бувца ховраш а. Сога хаьттача, моллагIча хьакима сий лохдеш хIама да ший наьна мотт цахар. Цох лаьца дийцад З. Мальсаговс, цох лаьца аьннад Т.Бековс ший дешаш: «Со визза гIалгIа ва, ала йиш яц, ший наьна меттала йоазув цаховчо». Таханарча дийнахьа, хала хете а, кIезига ба «со визза гIалгIа ва» шоаех ала йиш йола нах.

Метта цIенал хьоахаяь йолаш, массехк дош ала безам бар са вай гIалашка а юрташка а хьалдеттача йоазонех лаьца. ДукхагIча даькъе, уж аптекий, тикай, наьха хьашташ кхоачашдеча кхыча моттигий цIераш я. Масала, Магасе бодача новкъа я «Дарб» яха аптека. ГIалгIай мотт дика ховш хиннабац из язде аьннараш а цул тIехьагIа из Iояздаьраш а. ТIехьа лоаца адолаш хила дезар из дош, нийса яздеш хилча («Дарба»). КIеззига кхы а хьалмагIваьлча я «Беттан лир» яха вIаштIаръяь тика. Бутт яха дош доала дожаре латтача хана лоаца а тIакхет цунна – бетта. Сенна тохаш да цу тIа н яха алап? ГIалгIай каьхата мотт ца ховндаь тохаш да-кх. Тикан цIи нийса язъеш хилча «Бетта лир» хила езар. Уж санна дола масалаш дукха да, дерригаш дийца варгвац.

Юххера, са ала безам бар, меттаца дувзаденна хIама сих ца луш, уйла яь де деза. Газета тIа статья язйой а, дошлорг оттадой а, литератураца дувзаденна йоазув дой а – шедар эза, диста, къаман бувцача метта а йоазон а зе даргдоацача тайпара хила деза. ТIаккха мара бакъахьарча новкъа даргдац вай.

С. Арчаков,

йоазонхо.

comments powered by HyperComments

Интересное












Евтушенко в моей жизни был всегда… Евтушенко в моей жизни был всегда…
http://monavista.ru/images/uploads/79b47d882a3689060ae4d57283ec8bbe.jpg
Письмо с моей фермы Письмо с моей фермы
http://monavista.ru/images/uploads/92eb5c9944f25688043feb2b9b01e0f2.jpg
Почему в России выросли продажи дорогих смартфонов Почему в России выросли продажи дорогих смартфонов
http://monavista.ru/images/uploads/08009197b894c4557dc9c7177e803f77.jpg