Новости
25 сентября 2017, 21:52

Дикача даь дика тIехье кхув…

Иштта йоах гIалгIай цхьан кицо. Из нийса а аьннад, хIана аьлча эздел, гIулакх ший дегIах доаллача дас ший тIехьенна даим дикадар мара бIаргадайтац. Цунга хьежжа хьалкхув тIехье, ший аргIах цо а нийсача хIаманца долаш кхеду шийна тIехьадоагIа ноахал. Вешта аьлча, цхьан сага дикал, из велча кхоачалуш яц, дIадийна ги санна тIайоал из тIехьа тIабоагIарий оамалашка, цар уйлашка. Дукха дика къонахий баьхаб вай мехка тайп-тайпарча ханашка. Шоай къаман хIама тоаде гIерташ къахьийгад цар, миччахьа шоаш бале а. Цу тайпарча нахах хиннав са вувца безам бола саг а. Из ва Тебоев Хоасбота Iабазбик.1887 шера январь бетта 20 дийнахьа ваь хиннав из. Дукха ха я извайна юкъе воаца, хIаьта цо даьча дикача хIаман лар дIайовц, кхерий тIа даь йоазув санна мара. ДIадахача бIаьшерен дикагIболча гIалгIай къонахий мугIарашка лаьттарех цаI ва Iабазбик а цун къонгаш а. Мел хало тIаярах, саготонаш хиларах, нийсача наькъах ца туллаш, чакхваьннав из а цун беррига дезал а.

Юкъерча Ачалкхе ваь Тебоев Iабазбик, вай мехка Советий Iаьдал эттачул тIехьагIа, каьхата мотт а ховш, цу ханарча Iаьдала болхлошца волаш, гIалгIай мехка доал деш хиннав. «Сердало» яха газет Мальсагов Зоврбика оттадаьча латински йоазонца арадувлача хана, цун оагIонаш тIа бе-бе йоазош деш, мехка чIоаггIа лоархIаме дешаш а гIеттадеш, ший йоазошта кепа йийттача Iаьдала болхлоех цаI ва из. Цу хана Iабазбик хиннав Пседахски района исполкома председатель. Масала, ший цхьан йоккха йоацача статья тIа («Сердало» №27 – 242) Iабазбика дувц ше доал деча районе бахача нах? чIоаггIа дагадоахка дешаш, царца ювзаенна халонаш дIаяхара наькъаш лех цо.

«Пседахски округ – из я хиш доаца, юкъ-юкъе зIамига хьасташ дола аре, дIайхача ахкан замалахьа уж докъаделе, хий доацаш бус цига баха нах.

Облисполкома керттера декхар да, Тирка тIара хий Алханчурта атагIенга лостадаь, округа эша хий лоаттадар. Цу тайпара хий дилларо дикка тоадергда, ГIалгIайчен гIулакхаш тоадаь ца Iеш, гонахьарча областий хьалаш…»

Вайна ховш ма хиллара, МагIалбика районера нах массаза кадаш хулар, хIанз а кад кхоачам боллаш шоашта хий ца хилар?. Дуккхача наха, хий ахчах ийдеш, Iалашбеш хиннаб шоай дезал, боахам. Цу тайпара хьал хиннад Инаркъе а, кхыметтел МагIалбике а. Сай вахарера цхьа масал доаладе безам ба са укхаза. Кховзткъа иттлагIа шераш чакхдоалаш дар из. Сои гIорваьнна гIалгIай поэт, иллиалархо, РСФСР заслуженни артист Хамхоев Ахьмади, бийса яккха езаш, МагIалбике нийсделар. Тхо гаргарча наьхацига чуухаш, царна хало еш, уж уралоаттабеш, леланзар. НГДУ «Малгобекнефта» общежите хьаьшашта лоаттадеча цIагIа бийса яккха сайцар тхо. Iуйрийна тхо кулг-юхь дила делча, хий хьадагIацар. Фуд-малад аьнна хаьттача, хин лакхе хьалтIадала низ бац, цудухьа общежитен лакхерча гIаташ тIа хий хилац, аьлар тхога.

-Дукха хайий иштта дола? – аьнна, хаьттар оаха.

-Массахана иштта хинннад, — жоп делар общежите коменданта.

Хьагуча тайпара, хин халонаш хьалха а хIанз а йолаш я цу оагIорахьа бахача вай мехкахошка. Цудухьа гIийртав Хоасбота Iабазбик а лоаман эггара цIихеза долча хин хьоарсам цигахьа дIадерзаде. Вайна хов-кх Алханчуртски канал диллалга, цох хиш эшача кхашта а наха а боккха пайда баьннилга. Из хьалххе гуш, могадеш хиннача нахах цаI хиннав Тебоев.

Иштта цун саготдеш хиннад вай мехка кхыча къамашцара доазонаш. Масала, Пседахски округа геттара гарга хиннад черсий доазонаш, царца ювзаенна а халонаш хиннай нахага. Тебоевс яздаьд: «ШоллагIбола тха лазам ба черсашкахьарча лаьтташцара гаргало. Округа доазув черсашта сов юхе долаш, доахан дажа дIааралахка йиш яц, хIана аьлча уж кхоач черсий лаьтташ тIа.

Кхыметтел юрташта юкъера доазонаш а къоастаданза да. Цу дикка ха езача гIулакха дукха ахча а деза, хIаьта къеча нахага цу тайпара рузкъа дац. Цу лоархIамерча гIулакхо, из ханнахьа чакхдоаккхаре, юртбоахам дегIабоалабеча даькъе дикка гIо дергдар, укхаза эшар да Областеи Краевой центреи гIо-новкъостал…»

Юртбоахам – из вай мехка дегIабоалабара мел эша хьалаш хиннад. Из кхетадеш хиннад Iабазбика. Лаьтташ хьаьнеидIайийна хIама дика хьахулаши да хIанз а. Цу лаьттан тIара тамашийна хьувкъам чубаро баьбар Албогачиев АртагIахи Кодзоев Бахьаудинахи къахьегама турпалаш, цу лаьтта кхедаьча хьаьлашкара алсама шура яккхаро мехка бовзийтар дояркаш Барахоева Лемка, Богатырёва Марем, цу лаьттан ченаш техкача Лологоев Мухьмадах а хилар турпал. Вешта аьлча, Тебоев гуш хиннав наьха вахар а хьалаш а дикка тоалургдола наькъаш а вай мехкарча лаьттан таронаш а, цудухьа доахаш хиннад цо оарц, лаьттанца болх бара адам тIахьехаш. Таханарча вай юртбоахама толамашта лард елларех цаI хиннав Пседахерча исполкома кулгалхо.

Кхыдола чоалхне дешаш къестадеча а дакъа лаьцад цо. Масала, цо чIоаггIа терко еча дешаех хиннад ше доал деча районе, наха кхоачам боллаш эшаш дола товараш лоаттадергдола тикаш хьаеллар, наькъаши тIаьши тоадар. Къаьстта а йоакхо еш хиннай цо, бераша дешаргдолаш, уж школашца Iалашдара?, цамогаш болча наха дарбаш дергдола больницаш хилийтар?. Цу дакхерех шоаш лоархIабергхиларах йола шеко цун дег чу вIалла хинна а яц. Иштта саг хиннав Тебоев Iабазбик. Вахарера эсала моттигаш зе а уж дIаяхара доаггIаш дола наькъаш белгалде а ховш хиннав из. Цул совгIа кхоанрча дийнахьа къаман хIама лакхдергдар, вахар аттагIа, хозагIа хургдар гуш хиннав гаьннара. Иштта хила а воагIа мехка доал де оттаваь Iаьдала болхло, тIаккха мара денгара денга хIама тоалуц.

Ахчанцара гIалакх нийса леладеш, халкъа сом зехьа ца доадайташ, из цун чIоаггIа эшача гIулакха дIадохийташ ваьхав из ше йоаккхача хана. Масала, Iабазбика яздаьд: «Тха округа юрташка ба наха гулдаь ахчаш леладеш бола юртхой. Цар кара да юрташкарча бахархоша вIашагIтеха ахчаш, хIаьта юртсовета цунца гIулакх дац. Цу тайпара гIалат дIадоаккхаш, из деррига ахча цу нахагара хьадаьккха, сельисполкомашка дIадала деза». ХIана аьннад цо ишта? Цун бахьан хала лаха дезаш дац. Исполкомашта дикагIа ховш хиннад, эггара хьалха наха фу эш, шоллагIча, кхоалагIча аргIагIа фу де деза, ахча наха пайда баргболчча тайпара мичахьа дIадахийта деза.

Ше юрта кхийна хиларах тарра, лаьттанца къа мишта хьега деза, цунна мишта доал де деза, хьувкъам алсамбаккхара фу эш дика ховш хиннав из. Цхьабакъда шийна ховчох кхоачам баь Iеш хиннавац. Цо кхетадеш хиннад вахар, Iилма, дешар цхьан метте ца латтилга. Кхычарел тIехьависа хьай безам беце, заманца гIа баха ловш вале, болх Iилман ларда тIа баккха безаш хиннаб. Цудухьа, ший цIа дизза дезал бале а, деша, шийна ховр кIоаргде ха корайоагIаш хиннай цунна. Айса дувцачоа тешал деш, цхьа масал доаладе лов сона. 1936 шера Тебоев деша вода СССР совхозий наркома тIадилларах хьаяьча совхозий директорий курсашка. Уж хьаяьр хиннай лаьттан доал дарца ювзаенна Ерригсоюзни Академи. Толамца дийше, уж курсаш чакхйоах вай мехкахочо, цунца дувзаденна, Iабазбика хьалу №331/07 йола удостоверени. Ала деза из дешар Москве цо дийшалга. Цигарча Лиственнични аллеерча № 2 йолча цIагIа хиннай курсаш. Вешта аьлча, лела ховш, эрсий меттаца хьакхаштаваьнна, гIулакхерча наьха мугIаре волаш хьавоагIаш хиннав вай мехкахо. Бакъда маьршача, машарерча мехка дукха къахьега вIаштехьадалац цун. 1941 шера болабенна Сийлахь-боккха

Даьймехка тIом, лотаенна цIи мо сиха гаргабоагIаш лаьттаб вай юрташта. Дукхача хьакимаша шоай лоIамагIа заявленеш язъеш хиннай, шоаш тIем тIа бахийтар дехаш. Царна юкъе хиннаб гIалгIай а.

ХIаьта Хоасбота Iабазбик а цу халача деношка, мехкага кхаьчача балийна юстара лаьттавац, ший дикка ха яьннаяле а. Цу хана 53 шерал тIехваьнна хиннав из. ХIаьта а кхыча дикача къонахашта нийса, тIем тIа ваха а мехка тIавоагIача моастагIчоа духьаленаш хьалъеш деча балхашка дакъа лаца а кийча хиннав из. Цудухьа цу хьакъехьа заявлени а язъяьй. Цох лаьца дийцад 1942 шера январь бетта 11 дийнахьа арадаьннача №9 йолча «Известия» яхача газета тIа. Цун корреспондента Г.Клевакина «Джигиты» аьнна цIи тилла, язъяьча заметка тIа йоах, мишта тIаэц моастагIа ДаьгIасте дахача къамех хьабаьннача наха. Шоаш моастагIчоа духьалъотта раьза хиларах дувцаш заявленеш язъяьча наха юкъе хьоахабаьб гIалгIай Мальсагов Иналкъа, Тебоев Iабазбик, кхыбараш. Кхыча дешашца аьлча, керда Iаьдал чIоагIдеш хьавена Тебоев, ший лаьтта гIаьрхой ког Iо ца ловзийта вала а кийча хиннав. Цу заман чухьа цунна карагIдийнна дика гIулакхаш дувцаш, кхы а да тайп-тайпара каьхаташ. Масала, из йоазув газета тIа арадаьнна диъ ди даьлча, 1942 шера январа 15 дийнахьа Тебоев Iабазбика лу сийлен грамота. Цу тIа яздаьд: «Сийлахь-боккхача Даьймехка тIема хана, къахьегама фронта тIехдика болхло хиннача Тебоев Хоасбота Iабазбика. Ер грамота хьона лу, вайна дукха безаш болча мехка, аькха санна тIалетача, цIиймелаш йоагIача фашизман духьаллаттача ЦIеча эскара гIо а деш, моастагIчоа сунт тоха гIишлош хьалъеча низ-хьинар ца кходеш, къахьегарах». Цунна кIалха кулгаш яздаьраш ба 2-ча полевой совета начальник Сельинков, комиссар Машиц.

Iабазбика цу заман чухь карагIдаьннараш дика гуш да батальон? керте лаьттача Петросовеи Сачаровеи язъяьча характеристика тIара. Из дIайолалуш гу вайна укх тайпара дешаш: «2-ча полевой совета кхоалагIча района 2-ча батальона 1-ча ротан зIамагIволча политрука Тебоев Хоасбота Iабазбика характеристика». Вешта аьлча, Тебоев хиннав ротан политрук. Цига из волаш, карахдаьннараш кIезига гIулакхаш дац. Из дика гу вайна характеристика дIахо Iойийшача. «Къахьегама фронте ше яьккхача хана, цо хьахьекхад, ше масал эца мегаргдолаш вола политрук хилар. I. Х. Тебоевс ший роте массово-политически болх а соц. яхь а дика дIаяхьарах, трудармейцаша денгара денга шоай дийнахьара декхараш тIехкхоачашдора, кхыча дешашца аьлча декхар 6,5 куб.м. мара йоацача, цар йоаккхар 11 – 12 куб. м., даим цун ротага хулар карара кара тела батальона цIе байракх.

I. Х. Тебоев трудармейцашта юкъе лоархIаш а сий долаш а вар, къаьстта нохчаштеи гIалгIаштеи юкъе. Цунца цхьана белгалдаккха деза, ше дикка ха яьнна вале а, командоване шийна тIадаьхка декхараш цIенеи гIалат доацаши цо кхоачашдеш хинна хилар. 2-ча батальона командоване, амар яздаь, баркал дIакхайкадаьд нов. I. Х. Тебоевна…»

Цу хана цун воккхагIвола воI Тархан, тIем тIа ваха, вай эскара мугIарашка зIамагIвола политрук волаш, тIом беш хиннав тайп-тайпарча моттигашка. Денал-майрал гойташ хьавоагIаш а хиннав, паччахьалкхен тIема совгIаташ а долаш. Уж а кхыдола а дика масалаш доллаше, Iабазбика дезал, къам дохадеча хана, Сибре хьу. Уж кхоач гаьнарча Кустанайски областе. Миччахьа шоаш бале а, харцача хIаманца боацаш, гIулакхах-эзделах ца бохаш, болх бечо болх беш, дешачо дешаш, дIаьха кхойтта шу а даьккха, юха шоай мехкабаьннаб уж. Уж еррига халонаш ла а, дезал эздий болаш кхебе а Iабазбика дикка гIо деш, цун вахара новкъост йолаш чакхъяьннай цун цIен а дезала а нана хинна Булгучева Зали. Виъ воI хиннав Тебоев Iабазбикеи цун сесага Залеи. Цар цIераш яьхача, вай дерригача къаманна бовзаргболаш ба царех цхьабараш. Уж ба Тархан, Бийсолта, Тухан, Султан. Лакхе белгал ма даккхара, воккхагIвола Тархан Сийлахь-боккхача Даьймехка тIем тIа лийнав, Iоажалах ца кхераш, моастагIа вохавеш. Вай цIадаьхкачул тIехьагIа парте Наьсарен райкома хьалхара секретарь хиннав. Наха лоархIаш а сий деш а саг хиннав. КхоалагIвола Тухан геттара дика вовзаш ва мехка журналисташта юкъе. Итт шу гаргга ха яьккхар цо гIалгIай къаман керттерча «Сердало» яхача газета редактор волаш. Цу газета редакце болх дикка тоа а баьбар Тухана, ше цига яьккхача хана. Бийсолтеи Султани къахьегаш хиннаб МагIалбика района халкъа боахама тайп-тайпарча доакъошка. Таханарча дийнахьа уж берригаш боацаш ба.

Iабазбика ираз хиннад, Казахстанера ший берригача къонгашца юха цIава, царех цаI ца къастийташ. Цул совгIа ше а, цигара цIавеначул тIехьагIа, итт шера гаргга ваьхав. Дукха хIама бIаргадайна а лайна а вола гIалгIай къаман воI, ший мехка долча гIулакха оарцагIваьнна лийнна Тебоев Iабазбик ваьхав 79 шера. Из кхелхав 1966 шера май бетта 20-ча дийнахьа. ДIавеллав Юкъерча Ачалкхе. ХIаьта тIехьа тIадоагIача Iабазбика фун лар яйнаяц. Къонгий дезалаш дIабаьржаб вай мехк тайп-тайпарча миIингашка гIолла: цхьабараш МагIалбика районе бах, шоллагIбараш – Илдарха-ГIалий тIа, кхоалагIбараш – Шолжа-ГIалий тIа а Россе кхыча регионашка а. Со теш, цу дезалера арабаьннача наха шоай цIен а къаман а цIи дика мара йоаккхийтаргцахиларах. Иштта кхебаьб уж хьалха дIабахараша: шоаш баха мохк беза, цун сий де, лорабе, хьаьналча къахьегамца бувзам лоаттабе. Шоашта хьийхача новкъара ца боалаш, хьабоагIа уж.

С.Арчаков

Сурта тIа: (аьрдехьара аьттехьа) хьалхарча мугIар тIа: дезала да Тебоев Iабазбик, цун фусам-нана Булгучева

Зали, воккхагIвола воI Тархан; шоллагIча

мугIар тIа:

Бийсолта, Тухан, Султан.

comments powered by HyperComments

Интересное












Евтушенко в моей жизни был всегда… Евтушенко в моей жизни был всегда…
http://monavista.ru/images/uploads/79b47d882a3689060ae4d57283ec8bbe.jpg
Письмо с моей фермы Письмо с моей фермы
http://monavista.ru/images/uploads/92eb5c9944f25688043feb2b9b01e0f2.jpg
Почему в России выросли продажи дорогих смартфонов Почему в России выросли продажи дорогих смартфонов
http://monavista.ru/images/uploads/08009197b894c4557dc9c7177e803f77.jpg